As Danzas de As Lamas: Un Tesouro Vivo da Limia

As Lamas é unha pequena aldea situada no concello de Xinzo de Limia, na comarca da Limia, provincia de Ourense. Este enclave rural, caracterizado polas súas chairas fértiles e paisaxes agrícolas, mantén viva unha tradición ancestral que se celebra cada primeiro domingo de maio: as danzas en honra á Santa Cruz. Esta festividade, que marca o inicio das festas patronais  na honra do Santo Cristo,  mestura o sagrado e o festivo e constitúe unha das manifestacións culturais máis importantes da comarca.

Unha Festa con Historia e Memoria

A orixe exacta da danza pérdese no tempo, con teorías que apuntan a influencias de Vilanova dos Infantes ou mesmo a un indiano retornado das Américas. O que si se recorda con claridade é a súa historia recente. Interrompida durante a Guerra Civil, a danza foi recuperada en 1954, aínda que ese ano tivo que celebrarse sen música por unha prohibición, sendo un mozo quen cantaba a melodía para guiar aos bailaríns.

Tras outra longa pausa, a tradición estivo a piques de desaparecer ata que, en 1980, o empeño dun veciño, Julio Marra Losada, logrou revitalizala. Aínda que el nunca danzara, o recordo do seu pai e irmáns danzantes deulle a forza para, coa axuda do veterano bailarín José Dacal, recuperar este tesouro cultural. Un dos grandes retos foi a reconstrución da capela do Santo Cristo, que se atopaba en ruínas e cuxa restauración foi indispensable para o regreso da procesión

A Celebración e a Procesión

O día grande, o 3 de maio ou o primeiro domingo -segundo coincida-, a festa comeza coa procesión que traslada as imaxes da Virxe Dolorosa e o Santo Cristo dende a igrexa parroquial ata a capela. A comitiva está encabezada por un pendón granate, seguido da Virxe, o párroco, os danzantes, o Cristo e a banda de música.

Os oito danzantes, sempre homes, agardan a saída das imaxes para renderlles honra: axeónllanse ante a Dolorosa e fan unha venia ao Cristo. A partir de aí, executan a súa danza durante todo o percorrido. Ao chegar á capela, e tras a misa, os danzantes son agasallados polos mordomos cun petisco e un puro, un xesto de agradecemento pola súa dedicación.

A Danza e os seus Protagonistas

A danza, similar á de Güín (Bande), e que tamén forma parte do grupo das chamadas danzas brancas, componse de tres partes principais:

  1. Venia ou Reverencia: Realizada con castañolas.

  2. Paloteos: Catro danzas diferentes nas que se usan paus de madeira.

  3. Trenzado: O espectacular baile final no que os danzantes tecen oito fitas de cores arredor dun mastro.

Os bailaríns visten un traxe singular: camisa branca con gravata, pantalón branco ata os xeonllos, saia vermella, medias negras, pololos brancos, zapatos negros e unha coroa de flores de papel na cabeza. Cruzando o peito levan unha banda, azul para unha fila de danzantes e vermella para a outra.

Esta indumentaria, de orixe tradicional, é elaborada pola propia comunidade, mantendo así a autenticidade e o carácter artesanal da celebración.

Para a súa execución os danzantes empregan dous elementos moi significativos:

  • As castañolas: Que se empregan na danza inicial, un xogo en cada man, e emiten o seu son característico.
  • Os paus: Utilizados nas catro danzas intermedias, representan forza e coordinación.
  • As cintas: Empregadas na danza do entrelazado, onde os danzantes tecen e desteñen patróns arredor dun pau central de aproximadamente cinco metros de altura.
 

A música que acompaña as danzas foi preservada grazas á gravación dunha cinta por José Vidal, un dos veciños que impulsou a recuperación da tradición en 1981. Esta gravación permitiu que os danzantes ensaiasen sen necesidade de músicos en directo. Na actualidade, a música é interpretada pola Agrupación Musical da Limia. Esta formación musical, fundada en 2005, está composta por membros da Banda Municipal de Música de Xinzo, da Banda de Gaitas e do Conservatorio Municipal de Xinzo de Limia, así como por persoas que se dedican de maneira amateur ao mundo da música. A súa participación nas danzas de As Lamas contribúe a manter viva a tradición e a enriquecer o patrimonio cultural da comarca.

As Partes da Danza: Unha Coreografía Chea de Significado

A danza de Lamas non é só un baile, senón un ritual complexo e fermoso, estruturado en tres partes ben diferenciadas que combinan a devoción, a destreza e o espectáculo visual.

1. Venia ou Reverencia: O Saúdo Solemne

O primeiro movemento é un saúdo solemne ás imaxes sagradas. Acompañados polo son das castañolas, os danzantes avanzan con paso lento e respectuoso cara á imaxe do Cristo. Alí, nun xesto de profunda devoción, realizan unha reverencia, apoiando lixeiramente o xeonllo no chan. Tras este acto, a danza cobra dinamismo, cos bailaríns movéndose cara adiante e cara atrás, primeiro ante o Cristo e despois ante a Virxe Dolorosa, creando un fermoso diálogo visual coas figuras que presiden a procesión.

2. Os Paloteos: Ritmo e Coordinación

Tras a reverencia, comeza o son dos paloteos, a parte máis rítmica da danza. Dividida en catro coreografías distintas, os danzantes utilizan dous paus ou baquetas duns 40 centímetros para marcar o ritmo. Unha característica singular é que os danzantes marcan o ritmo golpeando os seus propios paus, sen chocalos contra os dos compañeiros.

Ao son da música, os bailaríns executan unha serie de movementos coordinados, creando complexas coreografías que inclúen desprazamentos laterais, xiros sobre si mesmos e intercambios de posición entre as filas. É unha demostración de precisión e habilidade que enche de forza a procesión.

3. O Trenzado das Fitas: O Espectáculo Final

A danza culmina co trenzado, o momento máis vistoso e esperado. Os oito danzantes colócanse arredor dun mastro do que penden oito fitas de cores. Ao ritmo da música, e sostendo cada un a súa fita, comezan a moverse nunha danza coordinada para tecer as fitas no mastro, creando un fermoso e colorido debuxo.

Unha vez trenzadas, reverten o movemento con igual mestría para destecelas ata que o mastro queda libre de novo. Este acto, que require unha sincronización perfecta, pon o broche de ouro á representación e dá por concluída a danza, deixando unha imaxe inesquecible nos asistentes.

Finalmente, chega o remate da mañá cunha foto de conxunto dos danzantes, coa música da banda, e co xantar en familia.

Como sempre dicimos, é unha sorte ter vivido e formado parte desta fermosa celebración da Santa Cruz das Lamas.

Animámosvos a que vexades este e outros vídeos na nosa canle de youtube: https://www.youtube.com/@LembramePuntoGal 

FONTES:

Redacción:
Equipa de Lembrame.gal

Videografía:
Carolina Fernández e Gusi Domarco

Texto:

Sergio Santos Otero